{"id":28807,"date":"2025-07-21T10:06:14","date_gmt":"2025-07-21T10:06:14","guid":{"rendered":"https:\/\/co-travels.com\/soltan-tekes\/"},"modified":"2025-07-21T13:52:26","modified_gmt":"2025-07-21T13:52:26","slug":"soltan-tekes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/soltan-tekes\/","title":{"rendered":"SOLTAN TEKE\u015e"},"content":{"rendered":"\n<p>Horezm\u015fa Teke\u015fi\u0148 (h\u00f6k\u00fcmdarlyk \u00fdyllary 1172-1200\u00fd.) doglan wagty hakda taryhy \u00e7e\u015fmeler bize hi\u00e7 zady habar berme\u00fd\u00e4r. Biz di\u0148e onu\u0148 kakasy Il Arslany\u0148 1117-1118-nji \u00fdyllarda doglandygyny, 17-18 \u00fda\u015flarynda \u00f6\u00fdlenendigini hasaba alyp, Teke\u015fi\u0148 1135-1136-njy \u00fdyllarda doglandygyny \u00e7akla\u00fdarys. Eger \u015fe\u00fdle bolsa, Teke\u015f 37-38 \u00fda\u015fynda Horezm\u015falar \u015fad\u00f6wletini\u0148 tagtyna ge\u00e7en bol\u00fdar. Teke\u015fi\u0148 adyna Buharada hutba okalyp, pul zikgelenipdir.<br\/>Teke\u015f \u00f6kde diplomat bolupdyr. Soltany\u0148 \u015fahsy k\u00e4tibi Muhammet Bagdadyny\u0148 \u00abAt-tawassul ila-t-tarrasul\u00bb (\u00abI\u015fje\u0148 hat aly\u015f-\u00e7al\u015fygy barada g\u00f6zlegler\u00bb) i\u015fi t\u00fcrkmen diplomati\u00fdasyny\u0148 taryhy bo\u00fdun\u00e7a gymmatly \u00e7e\u015fmedir. Soltan Teke\u015f Abbasy halyfyny\u0148 Yrak seljuklaryny\u0148 mirasyna doly e\u00fde \u00e7ykmak baradaky talabyna gar\u015fy \u00e7ykypdyr. Alp Garany\u0148 ba\u015ftutanlygyndaky gypjak ta\u00fdpalaryny \u00f6z gullugyna \u00e7ekmegi ba\u015farypdyr. Gypjaklar bilen \u00fdaranlygyny berkitmek \u00fc\u00e7in gypjak hany Janki\u015fini\u0148 gyzy T\u00fcrkan hatyna \u00f6\u00fdlenipdir (ol ba\u00fdat ta\u00fdpasyndandyr \u2013 J.G.). T\u00fcrkan hatyn \u00fdany bilen Horezme uran, garlyk, ugrak, hala\u00e7 \u00fdaly t\u00fcrki ta\u00fdpalary g\u00f6\u00e7\u00fcrip getiripdir. Guru\u0148 soltany Gy\u00fdaseddin al-Gury bilen dostlukly gatna\u015fyklary saklamaga \u00e7al\u015fypdyr. Birek-birege \u00fdazan hatlarynda olar \u00abdogan\u00bb (\u00abbyradar\u00bb) di\u00fdip \u00fd\u00fczlenipdirler. Nusa\u00fdy\u0148 emiri Ymadeddin Muhammet hem Teke\u015fi zerur wagtynda goldap durupdyr. H\u00e4zirbegjandaky Ilde\u0148izli atabegi Muhammet Jahan P\u00e4lwan (1175\u20131186) Teke\u015f bilen dostlukly gatna\u015fyklary saklan go\u0148\u015fy h\u00f6k\u00fcmdarlary\u0148 biri bolupdyr. Teke\u015fi\u0148 diwanyny\u0148 ba\u015flygy Bahaeddin Muhammet al-Bagdady tarapyndan Horezm\u015fany\u0148 o\u0148a \u00fdazan d\u00f6rt haty saklanyp galypdyr. Dostluga, ho\u015fni\u00fdetlilige \u00fdugrulan bu hatlary\u0148 mazmunyndan g\u00f6rn\u00fc\u015fine g\u00f6r\u00e4, Teke\u015fi\u0148 Ilde\u0148izli atabegligi bilen dostlukly gatna\u015fyklary saklamaga \u00e7al\u015fandygy g\u00f6r\u00fcn\u00fd\u00e4r. Ol atabege \u00abbe\u00fdik mertebeli doganym\u00bb (\u00abbyradary huma\u00fdun\u00bb) di\u00fdip \u00fd\u00fczlenipdir. Atabegi\u0148 \u00fdollan Salaheddin atly il\u00e7isi uzak wagtlap Horezmde bolupdyr.<br\/>Teke\u015f Jahan P\u00e4lwany\u0148 ogly atabeg Gyzyl Arslan (1186\u20131191) bilen hem dostlukly gatna\u015fykda bolupdyr. Horezm\u015fa Teke\u015f 1182-nji \u00fdyly\u0148 23-nji awgustynda H\u00e4zirbegjandaky \u015eirwan\u015falar d\u00f6wletini\u0148 ba\u015ftutany Menu\u00e7ehre il\u00e7i \u00fdollapdyr.<br\/>Teke\u015f k\u00e4bir gar\u015fyda\u015flaryna gar\u015fy g\u00f6re\u015fmek \u00fc\u00e7in \u00f6z\u00fcni\u0148 \u00f6\u0148ki du\u015fmanlaryny hem wagtla\u00fdyn \u00fdaranlyga \u00e7ekmegi ba\u015farypdyr. Ha\u00e7anda Gur soltany Gy\u00fdaseddin Bagdat halyfyny\u0148 islegi bo\u00fdun\u00e7a Teke\u015fi\u0148 gar\u015fysyna Horasana \u00fd\u00f6ri\u015fe ta\u00fd\u00fdarlyk g\u00f6rende, Teke\u015f garahyta\u00fdlara k\u00f6mek sorap \u00fd\u00fcz tutupdyr. Ta\u00fdankuny\u0148 serkerdeligind\u00e4ki garahyta\u00fd go\u015funy 1198-nji \u00fdylda Amyder\u00fdadan ge\u00e7ip, o\u0148a k\u00f6mege gelipdir.<br\/>Teke\u015f aja\u00fdyp serkerde bolupdyr. D\u00f6wr\u00fcni\u0148 sy\u00fdasy \u00fdagda\u00fdlaryndan o\u0148at ba\u015f \u00e7ykaran Teke\u015f Mawerannahry we Yragy-Ajamy d\u00f6wletini\u0148 \u00e7\u00e4klerine birikdiripdir. Teke\u015fi\u0148 d\u00f6wr\u00fcnde go\u015fun ba\u015fda ka\u0148ly-gypjaklar bilen birlikde hala\u00e7, garlyk, uran, ugrak \u00fdaly ta\u00fdpalardan ybaratdy. Orta asyr awtory Rawendini\u0148 maglumatyna g\u00f6r\u00e4, soltan Teke\u015fi\u0148 k\u00f6\u015fg\u00fcnd\u00e4ki 1195-nji \u00fdyla degi\u015fli go\u015fun depderlerinde takmynan 170 m\u00fc\u0148 adam hasaba alnypdyr. Erbil atabegi Muzaffareddin G\u00f6kb\u00f6rini\u0148 il\u00e7isi Horezmden yzyna dolananda \u00f6z h\u00f6k\u00fcmdaryna Horezm\u015fany\u0148 ygty\u00fdarynda 350 m\u00fc\u0148 esgerli go\u015funy\u0148 bardygyny habar beripdir.<br\/>Orta asyr awtorlaryny\u0148 habar bermegine g\u00f6r\u00e4, Teke\u015f \u00f6z ra\u00fdatlaryna adalatly \u00e7emele\u015fen soltan bolupdyr. Ol \u00f6r\u00e4n \u00fditi akyllylygy bilen tapawutlanypdyr. A\u00fdtmaklaryna g\u00f6r\u00e4, Teke\u015f saza a\u00fdratyn sarpa go\u00fdupdyr. Hi\u00e7 kim ud saz guralynda onu\u0148 \u00fdaly aja\u00fdyp sazlary \u00e7almandyr. Taryh\u00e7y Sybt ibn J\u00f6wzi Gyzoglyny\u0148 \u00fdazmagyna g\u00f6r\u00e4, ysma\u00fdylylar Horezm\u015fany \u00f6ld\u00fcrm\u00e4ge \u00f6z jansyzlaryny iberende, soltan udda saz \u00e7alyp: \u00abMen seni tanadym, \u00f6z jany\u0148y halas et we ga\u00e7!\u00bb di\u00fden be\u00fddi a\u00fddyp oturan eken. Muny e\u015fiden jansyz derrew ga\u00e7ypdyr. Emma ele d\u00fc\u015f\u00fcp, Horezm\u015fa tarapyndan jezalandyrylypdyr.                           Teke\u015fi\u0148 k\u00f6\u015fgi alymlary\u0148 jemlenen \u00fderi bolupdyr. Taryh\u00e7y Ibn Esir ol hakda: \u00abOl juda bilimli we ylmy\u0148 d\u00fcrli pudaklaryndan o\u0148at ba\u015f \u00e7ykar\u00fdan h\u00f6k\u00fcmdar bolupdyr. Adalatlylygy, adamk\u00e4r\u00e7iligi we alyp baran ha\u00fdyr-yhsan i\u015fleri bilen \u00f6z ra\u00fdatlaryny\u0148 arasynda uly abra\u00fddan we hormatdan pe\u00fddalanypdyr\u00bb di\u00fdip \u00fdazypdyr. Teke\u015fi\u0148 kakasyna, atasyna gulluk eden Watwat onu\u0148 hem arzyly k\u00e4tibi eken. Watwatdan so\u0148 Teke\u015fi\u0148 k\u00f6\u015fk diwanyny\u0148 ba\u015ftutany Bahaeddin Muhammet al-Bagdady bolupdyr. Onu\u0148 \u00abAt-tawassul ala-t-tarassul\u00bb (\u00abResmi hatlary \u00fdazmaklyga \u00fdetmeklik\u00bb) atly \u00fdygyndysy Teke\u015fi\u0148 alyp baran diplomatik i\u015fje\u0148ligini g\u00f6rkez\u00fd\u00e4r.<br\/>\u015eahyrlar Ymady Zowzany, Zahyreddin Tahyr ibn-Muhammet al-Far\u00fdaby, Kemaleddin Ysma\u00fdyl (1172-1237) soltan Teke\u015fi\u0148 \u015fanyna kasydalar \u00fdazypdyrlar. Horezm\u015falar d\u00f6wletini\u0148 abra\u00fdly medreselerinde okatjak m\u00fcderrisler \u2014 mugallymlar hut soltanlary\u0148 \u00f6z\u00fcni\u0148 teklip etmegi bo\u00fdun\u00e7a bellenipdir. Meselem, soltan Teke\u015f k\u00f6\u015fkde uly ynamdan pe\u00fddalanan ymam Bedreddini uly wela\u00fdatlary\u0148 birine m\u00fcderrislige iberilipdir.<br\/>Soltan Teke\u015fi\u0148 we so\u0148ra onu\u0148 ogly Muhammet \u015fany\u0148 hema\u00fdatynda i\u015fl\u00e4n Fahreddin Razy 1179-njy \u00fdylda tamamlan ynsanperwer, tebigy, tehniki, ylahy\u00fdet we be\u00fdleki ylymlary\u0148 57 ugruny \u00f6z i\u00e7ine al\u00fdan \u00abJawami al-ulum\u00bb (\u00abYlymlary\u0148 \u00fdygyndysy\u00bb) atly ensiklopedi\u00fdasyny horezm\u015fa Teke\u015fe bagy\u015flapdyr. Fahreddin Razyny\u0148 lukman\u00e7ylyk ylmy bilen baglany\u015fykly en\u00e7eme kitaplaryny\u0148 bardygyny \u00f6\u0148de \u00fdatlapdyk.<br\/>K\u00f6ne\u00fcrgen\u00e7de Kyrkmolla depesini\u0148 g\u00fcnorta-g\u00fcnbatarynda Soltan Teke\u015fi\u0148 ady bilen baglany\u015fdyryl\u00fdan ymarat \u00fderle\u015f\u00fd\u00e4r. Ol Il Arslany\u0148 \u00fdadyg\u00e4rliginden so\u0148ra gadymy G\u00fcrgenji\u0148 mongollar gelmezinden \u00f6\u0148ki binag\u00e4r\u00e7iliginden abat saklanyp galan ikinji bir aja\u00fdyp \u00fdadyg\u00e4rlik hasaplan\u00fdar. G\u00f6zelligi babatda o\u0148a Merkezi Azi\u00fdada \u00fdeke-t\u00e4k, ga\u00fdtalanma\u00fdan (unikal) ymarat di\u00fdmek bolar.<br\/>Tekesh was a brilliant officer. Tekesh, who was well versed in the political situation of his time, was able to unite Maverannahr and Iraq-Ajam within the boundaries of his state. At the time of the Tekesh, the army was originally composed of tribes such as the Khalach, the Qarg, the Uran, and the Ugrak. According to the medieval author Ravendy, there were about 170,000 people registered in the army records of 1195 in the palace of Soltan Tekesh. On his return from Khorezm, the ambassador of Erbil Atabeg Muzaffaruddin G\u00f6kbiri, informed his ruler that Khorezmshah had 350,000 troops under its control.                   <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Horezm\u015fa Teke\u015fi\u0148 (h\u00f6k\u00fcmdarlyk \u00fdyllary 1172-1200\u00fd.) doglan wagty hakda taryhy \u00e7e\u015fmeler bize hi\u00e7 zady habar berme\u00fd\u00e4r. Biz di\u0148e onu\u0148 kakasy Il Arslany\u0148 1117-1118-nji \u00fdyllarda doglandygyny, 17-18 \u00fda\u015flarynda \u00f6\u00fdlenendigini hasaba alyp, Teke\u015fi\u0148 1135-1136-njy \u00fdyllarda doglandygyny \u00e7akla\u00fdarys. Eger \u015fe\u00fdle bolsa, Teke\u015f 37-38 \u00fda\u015fynda Horezm\u015falar&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":28800,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[108],"tags":[],"class_list":["post-28807","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dunya-mirasy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28807","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28807"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28807\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28808,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28807\/revisions\/28808"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/media\/28800"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28807"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28807"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/co-travels.com\/tk-tm\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28807"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}